Jak zielona infrastruktura może poprawić jakość życia na osiedlach z wielkiej płyty? „Zielone blokowiska” to projekt badawczy, który łączy warsztaty z mieszkańcami, modele 3D i wirtualną rzeczywistość, aby wspólnie wypracować nowe standardy projektowania zieleni.
Kamil Kalinowski: Warsztaty z mieszkańcami, modele 3D, rzeczywistość wirtualna. Na czym dokładnie będą polegały poszczególne etapy projektu i jak mieszkańcy będą mogli w nich uczestniczyć?
Mgr inż. arch. Mateusz Mikołajów z Katedry Architektury i Urbanistyki na Wydziale Budownictwa i Architektury, kierownik projektu:
Projekt został zaplanowany jako kilkuetapowy proces, w którym mieszkańcy – a w szczególności seniorzy – odgrywają bardzo ważną rolę. Całość rozpoczyna się od badań wstępnych, czyli ankietowania mieszkańców oraz rozmów z zarządcami osiedli. Ten etap już trwa i pozwala nam zebrać pierwsze informacje o codziennych problemach, potrzebach i oczekiwaniach związanych z zielenią na osiedlach z wielkiej płyty.
Kolejnym krokiem będzie pierwsza tura warsztatów z mieszkańcami, zaplanowana od marca do czerwca 2026 roku. Warsztaty odbędą się osobno na każdym z czterech badanych osiedli i będą miały charakter otwarty – zaproszeni są mieszkańcy różnych grup wiekowych. Uczestnicy będą pracować z dużą makietą swojego osiedla, wskazując miejsca problemowe, zaniedbane lub takie, które ich zdaniem mają potencjał do zmian. Wspólna praca przy makiecie pozwoli nam lepiej zrozumieć, jak mieszkańcy postrzegają swoją przestrzeń i jakie różnice pojawiają się w potrzebach różnych grup.
Na podstawie wyników ankiet oraz pierwszej tury warsztatów wybrane zostaną konkretne miejsca na każdym osiedlu, dla których powstaną wstępne propozycje zmian. W kolejnym etapie przygotuję miniprojekty tych przestrzeni w formie modeli 3D. Będą one uwzględniały wszystkie wcześniej zebrane opinie, sugestie i problemy zgłaszane przez mieszkańców. Następnie zaplanowana jest druga tura warsztatów, skierowana już głównie do seniorów. Podczas tych spotkań uczestnicy będą mogli „wejść” w zaprojektowane przestrzenie za pomocą gogli VR. Dzięki wirtualnej rzeczywistości seniorzy będą testować proponowane rozwiązania – spacerować po mini parkach, oceniać rozmieszczenie ławek czy charakter zieleni – a następnie dzielić się swoimi uwagami. W ten sposób staną się realnymi testerami projektowanych zmian. Ostatni etap projektu to opracowanie zbioru wytycznych dotyczących planowania i przekształcania osiedli z wielkiej płyty. Dokument ten będzie podsumowaniem całego procesu badawczego i partycypacyjnego i ma służyć w przyszłości projektantom, urbanistom oraz samorządom jako praktyczne wsparcie przy ewentualnych większych działaniach modernizacyjnych.
Obecnie trwa etap ankietowania mieszkańców, który potrwa do końca lutego. Ankieta dostępna jest zarówno w formie online, jak i papierowej, aby umożliwić udział także osobom starszym. Skierowana jest do wszystkich grup wiekowych, ze szczególnym uwzględnieniem mieszkańców osiedli Armii Krajowej (dawny ZWM), Malinka, Chabry i Dambonia, choć mogą ją wypełnić również mieszkańcy innych opolskich osiedli z wielkiej płyty.
Jak zielona infrastruktura może poprawić jakość życia seniorów na blokowiskach?
Wyniki wielu badań naukowych jednoznacznie pokazują, że kontakt z zielenią ma bardzo korzystny wpływ na jakość życia, zdrowie i dobrostan ludzi. Dotyczy to zarówno zdrowia fizycznego – poprzez zachęcanie do ruchu i aktywności na świeżym powietrzu – jak i zdrowia psychicznego, redukcji stresu czy poprawy samopoczucia. Zieleń odgrywa również istotną rolę w budowaniu relacji społecznych, sprzyjając spotkaniom, rozmowom i codziennym kontaktom sąsiedzkim.
Seniorzy są grupą o szczególnych potrzebach, na które przestrzeń osiedli z wielkiej płyty często nie odpowiada w wystarczającym stopniu. Jednocześnie warto pamiętać, że populacja osób w wieku 60+ systematycznie rośnie i obecnie stanowi już około jednej czwartej społeczeństwa w Polsce. Osiedla z wielkiej płyty również się starzeją – zarówno pod względem infrastruktury, jak i struktury mieszkańców – a wraz z tym zmieniają się potrzeby związane z codziennym funkcjonowaniem, wypoczynkiem czy integracją społeczną.
Dobrze zaprojektowana zielona infrastruktura może realnie wspierać seniorów w ich codziennym życiu. Może poprawiać dostępność i komfort korzystania z przestrzeni, zachęcać do wyjścia z domu, a jednocześnie tworzyć miejsca sprzyjające spotkaniom i odbudowie relacji sąsiedzkich. W tym sensie zieleń pełni nie tylko funkcję estetyczną czy rekreacyjną, ale także społeczną i prozdrowotną. W projekcie ważną rolę odgrywa również warstwa socjologiczna, realizowana we współpracy z prof. Robertem Geislerem z Uniwersytetu Opolskiego. Jego wsparcie pozwala lepiej zrozumieć społeczne mechanizmy funkcjonowania osiedli, procesy starzenia się społeczności oraz znaczenie relacji sąsiedzkich. Dzięki temu badania nad zieloną infrastrukturą nie ograniczają się wyłącznie do aspektów przestrzennych, ale uwzględniają także szerszy kontekst społeczny i demograficzny.
Natomiast Politechnika Opolska jest jednostką, w której projekt jest realizowany. Tutaj prowadzone są analizy, opracowywane modele przestrzenne oraz planowane działania partycypacyjne z udziałem mieszkańców.
Jakie konkretne rezultaty projektu mogą w przyszłości wykorzystać architekci i czy Opole może stać się modelowym przykładem zmian?
Najważniejszym rezultatem projektu będzie opracowanie zestawu wytycznych dotyczących planowania i przekształcania terenów zielonych na osiedlach z wielkiej płyty. Wytyczne te będą oparte na wynikach badań ankietowych, warsztatów z mieszkańcami oraz testów projektów w wirtualnej rzeczywistości. Z założenia mają one mieć charakter praktyczny i być przydatne zarówno dla architektów i urbanistów, jak i dla decydentów czy zarządców osiedli podejmujących decyzje dotyczące przyszłych inwestycji.
Dużą wartością projektu jest jego potencjał do wykorzystania także poza Opolem. Miasta w Europie różnią się między sobą pod wieloma względami, jednak osiedla z wielkiej płyty – wraz ze swoją charakterystyczną strukturą urbanistyczną – są stałym elementem krajobrazu wielu z nich. Problemy, z którymi się mierzą, a także wyzwania związane ze starzeniem się ich mieszkańców, są w dużej mierze wspólne. Dlatego rozwiązania i wnioski wypracowane w Opolu mogą stanowić punkt odniesienia dla działań podejmowanych również w innych miastach, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Już na etapie realizacji badań projekt spotyka się z dużym zainteresowaniem. Spółdzielnie mieszkaniowe zarządzające badanymi osiedlami aktywnie śledzą jego przebieg, są ciekawe rezultatów i deklarują chęć współpracy przy dalszych działaniach.
Z projektem miałem również okazję zapoznać prezydenta Opola, pana Arkadiusza Wiśniewskiego, który wyraził zainteresowanie tematyką i jej potencjalnym znaczeniem dla rozwoju miasta. Warto jednocześnie podkreślić, że projekt ma charakter badawczy i na tym etapie nie zakłada bezpośredniego wprowadzania fizycznych zmian w przestrzeni, takich jak nowe nasadzenia czy elementy małej architektury. Jego celem jest przede wszystkim rozpoznanie realnych potrzeb mieszkańców, diagnoza miejsc problemowych oraz wskazanie obszarów o największym potencjale. Przygotowane analizy, wytyczne i wizualizacje mogą jednak stać się solidną podstawą do dalszych, już wdrożeniowych działań realizowanych we współpracy z miastem i spółdzielniami mieszkaniowymi.
Warto dodać, że projekt wsparło także Narodowe Centrum Nauki
Od początku ważne było dla mnie łączenie podejścia projektowego z perspektywą społeczną – w szczególności bezpośrednie włączanie mieszkańców w proces badawczy. Jako czynny projektant chciałem, aby badania nie kończyły się na analizach i ankietach, lecz prowadziły również do konkretnych działań przestrzennych i testowania rozwiązań w skali osiedli. Wspólnie z moim promotorem prof. Marcinem Spyrą z Uniwersytetu w Ostrawie złożyłem te wątki w spójną koncepcję badawczą i rozwinęliśmy ją w formie wniosku grantowego. Projekt został zgłoszony do konkursu PRELUDIUM Narodowego Centrum Nauki – najbardziej prestiżowego konkursu przeznaczonego dla badaczy na wczesnym etapie kariery naukowej. Był to jednocześnie mój pierwszy rok pracy na Politechnice Opolskiej i pierwsze doświadczenie w samodzielnym prowadzeniu projektu badawczego. Uzyskanie finansowania w tym konkursie było więc ważnym momentem zarówno dla mnie, jak i dla dalszego rozwoju badań.
Łączenie pracy badawczej z doświadczeniem projektowym pozwala mi patrzeć na ten projekt nie tylko jako na przedsięwzięcie naukowe, ale także jako pierwszy krok do realnych zmian w przestrzeni osiedli. Uważam, że rzetelnie przeprowadzone badania i dobrze rozpoznane potrzeby mieszkańców są najlepszym punktem wyjścia do odpowiedzialnego projektowania i przyszłych działań inwestycyjnych.
Badania sfinansowano ze środków Narodowego Centrum Nauki, projekt nr 2023/49/N/HS4/03264
